Reflecteren op de overheid

Kan de relatie tussen politiek, overheid en samenleving positiever? Het antwoord van rijksambtenaar Max Herold op deze vraag is een volmondig ‘ja’.

DOOR: MAX HEROLD

Het werkte op de lachspieren van mijn familieleden, toen ik op een dag zei dat ik een baan had gekregen bij de overheid. Het was ook grappig. Komend uit een puur ondernemersgezin was dat de laatste plek waar ik ooit wilde gaan werken in mijn zeer jonge jaren. Uiteraard leidde dat tot de gebruikelijke plagerige opmerkingen zoals: ‘Ga eens voor ons koffiezetten, want we betalen nu jouw salaris.’ Of, toen een broer me in de ochtend om half elf belde: ‘Max, sorry dat ik je wakker maak…’

‘De politiek bepaalt’

Het waren de jaren tachtig van de vorige eeuw met een grote werkloosheid en na diverse malen tweede te zijn geworden in sollicitatiegesprekken, was dat een plek waar ik werd aangenomen. Achteraf bleek de ondernemersachtergrond die ik in mijn opvoeding had meegekregen, wel iets toe te voegen. Ik stond altijd verbaasd te kijken naar beleidsambtenaren die beleid of maatregelen ontwikkelden zonder de praktijk in al zijn facetten en geledingen te betrekken. Doe je dat als bedrijf dan ben je snel failliet. Als ik dan vroeg waarom ze dat niet deden, was de opmerking: ‘De politiek bepaalt en daar richten we ons op.’

Dat een politiek vaak iets roept zónder na te denken over consequenties richting de praktijk en nagaat wat ongewenste neveneffecten zijn, ook op de langere termijn, was destijds van minder belang. Echter, de meeste problemen van vandaag komen uit de oplossingen die jaren terug (niet) zijn gekozen. Bovendien werd het organiseren van grootschalige betrokkenheid van héél veel mensen vanuit verschillende geledingen en invalshoeken van de samenleving gezien als ‘Poolse Landdagen’. Het kon bovendien wel eens een probleem voor de minister opleveren richting de Tweede Kamer als er zaken uitkwamen die bijvoorbeeld niet strookten met wat er politiek werd geroepen of wenselijk werd geacht.

‘De meeste problemen van vandaag komen uit de oplossingen die jaren terug (niet) zijn gekozen.’

Een positieve overheid

Kan dat niet anders, en beter? Hoe verbind je een sturende politiek met de kennis die in de praktijk ‘bottom-up’ al breed aanwezig is? Hoe doe je dat op een transparante manier en zónder een ‘bias’, een eenzijdige invloed van lobbypartijen, op te nemen maatregelen? Want ook de laatstgenoemden wisten oplossingen door te drukken waar de samenleving in termen van algemeen belang niet altijd mee was gebaat. Die vraag bleef me bezighouden. Daar kwam nog bij dat, juist door die eenzijdige politieke ‘top-down’ aansturende houding, en willen scoren in de Tweede Kamer, het vertrouwen van burgers richting de politiek tanende was.

Hoe dat om te draaien? Hoe een positieve overheid, en vooral beleidsprocessen te creëren waarin de kennis van de samenleving, naast wetenschap een integere plek krijgt? Waarin die samenleving breed en vroegtijdig wordt betrokken bij de ontwikkeling van maatregelen die worden bedacht door de politiek en overheden? Hoe vandaaruit een overheid te creëren met een positieve en vertrouwenwekkende uitstraling én waarneembaar gedrag?

Dan blijkt dat betrokkenheid van een samenleving, of delen daarvan die van belang zijn bij een specifiek maatschappelijk vraagstuk, goed kan worden georganiseerd én het tegelijkertijd een vak apart is dat moet worden geleerd. De vele communicatieve methoden en technieken die daarin een rol spelen, het kunnen faciliteren van groepen, het ‘taylormade’ maken van zo’n interactief proces voor een specifiek maatschappelijk vraagstuk, kost je jaren om te leren. Toch heeft bijvoorbeeld de toeslagenaffaire het belang daarvan nog eens duidelijk onderstreept.

Burger betrekken

Tegelijkertijd speelt nog iets anders. Dat wordt in de praktijk de spanning tussen de top-down aansturing vanuit de politiek en hiërarchische lijn en een transparante bottom-up aanpak genoemd. Hoe moet je daar als ambtenaar mee omgaan? Dat blijkt ook te kunnen door aan het begin van zo’n proces, als een vraagstuk op tafel komt om nieuwe maatregelen voor een maatschappelijk vraagstuk te bedenken, expliciet toestemming aan de minister én Tweede Kamer te vragen om zo’n open beleidsontwikkelingsproces, te mogen uitvoeren waarin gewone burgers en bedrijven een plek hebben, in plaats van alleen maar te praten met polderpartijen en andere politiek invloedrijke actoren.

Bedenk dat het betrekken van burgers vooral ook leidt tot betere oplossingen, niet alleen voor burgers maar ook voor de overheid zelf. Het beleid wordt er doeltreffender, doelmatiger, rechtvaardiger en consistenter van. Burgers krijgen betere resultaten en de overheid krijgt meer waar voor het bestede geld, onder meer omdat er meer ruimte is voor onderzoek.

Kortom, door goede waar te leveren kan het vertrouwen in de overheid het snelst worden hersteld.

Als je burgers erbij betrekt kunnen die ook beter beoordelen of wat de overheid levert optimaal is, dus een oplossing die aanvankelijk als negatief wordt beoordeeld kan dan, ook in de ogen van burgers, alsnog de beste blijken te zijn.

Tweede Kamerleden zélf kunnen een brede betrokkenheid van ‘gewone burgers en bedrijven’ stimuleren door enkele vragen aan een minister te stellen, zoals:

‘Minister, wie heeft u betrokken bij dit beleid? Zijn burgers en bedrijven ook direct betrokken?’

‘Hoe is dat gedaan en hoe zien we hun inzichten terugkomen in de resultaten?’

‘Hoe heeft u, in functie van de kwaliteit van beleid, de kennis en wijsheid van burgers en bedrijven transparant benut?’

Alleen al als Tweede Kamerlid die vragen stellen, bevordert een positievere relaties tussen overheid en de samenleving mogelijk. Nu nog een Kamerlid vinden die dit gaan doen. Maar gegeven de discussies over de bestuurscultuur, is dat slechts een kwestie van (positivi)tijd. •