Hey, het is oké. Wees maar gewoon verdrietig.

Er bestaat een twitteraccount voor verdrietige mensen. Hij heet So Sad Today en wordt beheerd door Melissa Broder. Daar verzendt zij dagelijks een berichtje van 140 tekens over haar leven. Ze schrijft over alledaags verdriet: ‘Wakker worden was een teleurstelling’ en ‘wat jij een paniekaanval noemt, noem ik gewoon “oeps, ik zag vandaag de dingen voor wat ze zijn”.’ Ze is ook bijzonder eerlijk over haar eigen tekortkomingen: ‘Oeps, ik heb mezelf per ongeluk pijn gedaan toen ik probeerde te voldoen aan de huidige schoonheidsidealen waarvan ik weet dat ze niet kloppen maar waar ik toch aan mee wil doen’ en ‘ik voelde zojuist een sprankje zelfvertrouwen en ik vroeg me af wat me overkwam’. Haar account is een sensatie en ze heeft inmiddels ruim een half miljoen volgers. Ze schreef ook een boek over haar worstelingen met haar geestelijke gezondheid, ook So Sad Today (2016) genaamd.

Het is schrikbarend dat de onbeschaamde woorden van verdriet en alle andere waardeloze emoties zo resoneren in een wereld, waarin de profielen op sociale media meestal zo worden gemanipuleerd dat deze alleen de leuke, vrolijke kanten van de mensen belichten. Alleen de toename van mensen met depressie in de wereld duidt erop dat we het moeilijk hebben om ook echt leuk en vrolijk te zijn. Doen we iets verkeerd?

Met dank aan de populariteit van Broder kunnen we nu met frisse blik kijken naar verdriet, droefheid en al hun emotionele neefjes en nichtjes. Misschien moeten we onszelf meer spiegelen aan de mensen uit de Romantiek. Dat was een tijd waarin mensen troost vonden door zichzelf vrijelijk in poëzie uit te drukken. John Keats, een bekende Britse dichter schreef in 1820 een Ode aan Melancholie. Vrij vertaald zegt hij daarin: ‘Ja, in dezelfde tempel waar verrukking woont, ligt ook het altaar gewijd aan de verhulde melancholie’. Pijn en plezier zijn twee kanten van dezelfde medaille. Ze zijn beide nodig voor een volledig leven.

Niet-blij maakt blij

Keats zou bij zijn Ode wel eens de zeventiende-eeuwse priester en geestelijke Robert Burton in gedachten kunnen hebben gehad. Hij schreef namelijk in 1621 het boek Anatomie van Melancholie. Daarin vertelt hij over hoe verdriet wellicht hyperactief kan worden (iets dat we tegenwoordig depressie noemen) en hoe men hiermee kan omgaan. Er zijn trouwens wel meer zelfhulpboeken uit die periode. Die boeken proberen mensen verdrietig te maken door ze een lijst te geven van dingen waarin ze teleurgesteld zouden kunnen zijn. Zou het kunnen dat het pad naar Geluk loopt door het stadje Verdriet?

Recent onderzoek suggereert dat het ervaren van een niet-blij gevoel eens in de zo veel tijd juist het psychologisch welzijn bevordert. Dit onderzoek werd in 2016 in het Engelstalige blad Emotion gepubliceerd. In dat onderzoek waren 365 Duitsers tussen de veertien en 88 jaar gevolgd. Zij vulden drie weken lang via hun smartphone zes keer per dag een korte vragenlijst in over hun emotionele gezondheid. De onderzoekers keken naar hun gevoelens, de zowel positieve als negatieve buien, en hoe ze hun lichamelijke gezondheid ervaarden. Voorafgaand aan die drie weken was aan de deelnemers gevraagd hoe het gesteld was met hun emotionele gezondheid: hoe geïrriteerd of angstig voelden ze zich, hoe ervaarden ze negatieve buien, hun lichamelijke gezondheid en hun sociale integratie. Hebben ze sterke relaties met anderen? Na de drie weken werd ze ook gevraagd naar de tevredenheid over hun leven.

De onderzoekers ontdekten een verband tussen een negatieve geestelijke staat en lichamelijke gezondheid. Hoe meer mensen een negatieve bui als iets nuttigs zagen, hoe gezonder ze waren. Mensen die negatieve emoties niet zo zagen, waren over het algemeen ook minder tevreden met hun leven. Deze resultaten kloppen ook met de ervaringen van geestelijk hulpverleners. ‘Het is meestal niet de initiële reactie van iemand die een probleem vormt, maar het is hun eigen reactie op die reactie (de secundaire emotie)’, aldus een psycholoog. ‘Dat komt omdat we meestal de boodschap meekrijgen dat we dergelijke emoties niet zouden moeten voelen. Mensen zijn geconditioneerd om dergelijke gevoelens te willen veranderen of ze willen het helemaal weg hebben, waardoor verdringing, piekeren en vermijding ontstaat.’

Inmiddels denken psychologen dat dit gedeeltelijk kan worden verklaard door cultuurverschillen. Westerse mensen maken vier tot tien keer meer kans op een klinische depressie dan mensen die in een oosterse cultuur leven. In China en Japan worden zowel positieve als negatieve emoties gezien als een essentieel onderdeel van het leven. Verdriet is niet hinderlijk als je positieve emoties wilt ervaren en in tegenstelling tot het westen is er ook geen constante druk om vrolijk te zijn.
Deze manier van denken is wellicht geworteld in religieuze opvoeding. In de Indo-Tibetaanse boeddhistische levensfilosofie, die bijzonder goed is bestudeerd in het westen, wordt er belang gehecht aan het herkennen van emoties en het omarmen van pijn als een onderdeel van mens-zijn. Er wordt nadruk gelegd op het begrijpen van de oorsprong van de pijn en de redenen die leidden tot de pijn. Veel moderne psychologische methodes, waaronder dialectische gedragstherapie, maken nu gebruik van deze aanpak van herkenning, erkenning en benoemen van emoties bij de behandeling van depressie en angstklachten.

Ben je boos, pluk een roos

Voor onderzoek dat in 2017 is gepubliceerd werden twee experimenten gedaan om te ontdekken hoe de sociale verwachting om geluk na te streven mensen beïnvloedt, met name als dat niet lukt. In de eerste test werden 116 studenten verdeeld in drie groepen. Ze moesten een anagram oplossen, maar veel van die anagrammen konden helemaal niet worden opgelost. De test was ontworpen om te mislukken, maar slechts een van die groepen werd van te voren verteld dat ze op mislukking moesten rekenen. Een andere groep werd geplaatst in een ruimte met allerlei posters aan de muur die ze moesten motiveren en opvrolijken. Er hingen zelfs post-its met leuke quotes en er lagen boeken over welzijn in de ruimte. De derde groep bevond zich in een neutrale ruimte.

Na de test met het anagram werd bij alle deelnemers een vragenlijst afgenomen die mat hoeveel zorgen ze zich maakten. Daarnaast was er een vragenlijst die keek naar hoe de sociale verwachting om vrolijk te zijn, invloed had op hun emotionele staat van dat moment. De studenten in de ruimte met de posters maakten zich veel meer zorgen dan de deelnemers in de andere twee ruimten. Een betrokken onderzoeker reageerde: ‘Het idee is dat als mensen zich in een sociale context bevinden waarin geluk en vrolijkheid enorm worden gewaardeerd, er een gevoel van druk bij mensen ontstaat om zich ook echt zo te voelen. Dan, als ze een mislukking meemaken, beginnen ze te piekeren over waarom ze zich niet voelen zoals ze zich zouden moeten voelen. Door dat piekeren wordt dat gevoel vervolgens alleen maar erger.’

In het tweede experiment werd aan 202 mensen gevraagd om twee online vragenlijsten in te vullen. In de eerste werd gevraagd hoe vaak en hoe intens mensen wel eens verdriet, angst, depressie en stress meemaakten. In de tweede werd gevraagd om zinnen zoals ‘ik denk dat de maatschappij mensen die depressief of angstig zijn accepteert’ te waarderen. Daarmee werd gemeten tot op welke hoogte de sociale verwachting, om positieve gevoelens na te streven en negatieve gevoelens te verminderen, hun emotionele staat beïnvloedt. Nu blijkt dat mensen die denken dat de maatschappij van ze verwacht dat ze altijd blij en nooit bedroefd zijn, meer en vaker negatieve emoties, zoals stress, angst, depressie en verdriet, ervaren.

Pijnlijke tijden hebben ook andere voordelen, naast dat ze ons op de lange termijn gelukkiger maken. In tijden van tegenslag voelen we ons het meest verbonden met anderen. Het meemaken van tegenslag maakt ons ook veerkrachtiger en sterker, net zoals het lichaam door zware trainingen, doorzettingsvermogen en oefeningen sterker wordt. Tegelijkertijd blijft het wel belangrijk om deze recente bevindingen in perspectief te blijven zien. Het gaat er niet om dat we ons meer en vaker verdrietig gaan voelen. Het gaat er juist om dat we, als we verdriet proberen te vermijden, het als een probleem zien en alleen maar eindeloos geluk nastreven, we eigenlijk helemaal niet gelukkig zijn en dus ook nooit de vruchten zullen plukken van echt geluk.