Draai alles om

Om te leren stilstaan in een snel veranderende cultuur kunnen we raad vinden bij de klassieke stoïcijnse filosofie, die belang hecht aan zelfbeheersing, gemoedsrust, waardigheid, plichtsbesef en bezinning. De volgende adviezen zijn gebaseerd op het boek Standvastig van de Deense psycholoog Svend Brinkmann.

1. Negeer je innerlijke stem

In de meeste zelfhulpboeken leren we hoe belangrijk het is om te luisteren naar je intuïtie, te doen wat ‘goed voelt’ en in contact te komen met ‘je diepste kern’, omdat het antwoord ‘in jezelf’ zit. Maar, stelt Brinkmann, ‘je moet leren dat je ego niet de sleutel in bezit heeft voor de essentiële gedachten over hoe je je leven moet leven, maar dat het ego als zodanig een idee is, een constructie die door de cultuurgeschiedenis is geformuleerd en dus op zich meer buitenkant dan binnenkant is’.

Bovendien: die innerlijke stem zal je op het spoor zetten van wat je behaagt. Als je er een gewoonte van maakt dat advies te volgen, loop je het risico dat je niet kunt omgaan met situaties die onbehaaglijk zijn – en die zullen zich een keer in je leven voordoen. Sterker, bij wie lang genoeg naar binnen kijkt en naar zijn innerlijke stem luistert, slaat de depressie toe wanneer het besef komt dat er daarbinnen niets is. Immers, ‘als de zin van het leven zich aan de ene kant binnen in je bevindt, zoals we voortdurend horen’, schrijft Brinkmann, ‘en als het aan de andere kant leeg is daarbinnen, tja, dan is het allemaal zinloos’.

[su_row]
[su_column size=”1/2″]
Wat dan wel? Doe eens iets waar je géén zin in hebt: weiger een toetje waar je eigenlijk wel zin in had, neem toch de fiets terwijl het regent. Waarom? Zo bouw je de kracht op om toekomstige beproevingen het hoofd te bieden. Ook kweek je zo meer waardering voor de toetjes die je wél besluit te eten en voor de streekbus die je (op andere dagen) droog en warm houdt wanneer het buiten koud en nat is. Het is waardevol om wilskracht te ontwikkelen waarmee we weerstand kunnen bieden tegen datgene wat ons innerlijk ons vertelt. Bovendien: de stem van een ander is óók interessant. Het getuigt van belangstelling wanneer we ontvankelijk zijn voor de mening en ervaringen van anderen en onze eigen ‘innerlijke stem’ eens naast ons neerleggen.

[/su_column]

[su_column size=”1/2″]

[/su_column]
[/su_row]

2. Denk aan het negatieve

Van ziekte en tegenslag moeten we ‘leren’. Problemen moeten we beschouwen als ‘uitdagingen’. Is het Chinese teken voor crisis immers niet hetzelfde als het teken voor ‘kans’? Al die positiviteit werkt beklemmend, stelt Brinkmann. Iedereen heeft het recht zich te beklagen over een ellendige situatie. Wie afstapt van de noodzaak om voortdurend positief te denken, verleent zichzelf toestemming te zeggen wat hij denkt en te klagen over alles van het weer tot stijgende prijzen aan de pomp. Je hoeft geen voltijds mopperpot te worden om te merken dat zo’n open houding opluchting biedt.

Te vaak wordt de positieve psychologie ingezet om heel reële kritiek te smoren, waarmee een probleem inzichtelijk kan worden gemaakt. Dan verandert de positiviteit in een vorm van gedachtecontrole, die een onbehaaglijk gevoel achterlaat. Dat gevoel van onbehagen wordt niet in de laatste plaats gekweekt vanwege de ultieme conclusie dat het onze eigen schuld is wanneer we ongelukkig zijn; kennelijk zijn we niet in staat om positieve gevoelens op te wekken.

Wat dan wel? Beter is het om realistisch te blijven. Het leven is nu eenmaal niet altijd fantastisch. Sterker nog: laten we ons realiseren dat we gedoemd zijn te sterven. De meesten van ons worden eerst oud en ziek. Het zijn pijnlijke waarheden, waar we iedere dag even bij stil moeten staan. Niet zodanig dat het ons verlamt of dat we er wanhopig van worden, maar voldoende om dankbaar te zijn voor het leven. Probeer eens ‘negatieve visualisaties’: alles in het leven is slechts te leen, Fortuna kan alles ineens afpakken. Dat is des te meer reden om te koesteren wat je hebt. We wennen nu eenmaal snel aan het goede in ons leven. Door ons te bekwamen in ‘negatief denken’ – en ons toe te staan daarover te mopperen – verwerven we een zekere wendbaarheid, waardoor we het leven beter aankunnen. Seneca schreef al dat zowel wijzelf als iedereen van wie wij houden sterfelijk is. Het is beter om erop voorbereid te zijn. Dan verstevigen wij de band met hen die ons dierbaar zijn en kunnen we hun fouten – en die van onszelf – makkelijker accepteren en vergeven.

3. Twijfel meer en zeg vaker ‘nee’

We leren dat het goed is om ‘ja’ te zeggen en slecht is om ‘nee’ te zeggen. Of ‘ja maar’. Vorig jaar was het boek Ja: Omdenken als levenshouding van de Utrechtse ja-maar-filosoof Berthold Gunster met 100 duizend exemplaren het best verkopende boek op het gebied van persoonlijke ontwikkeling. Immers, wie ‘ja’ zegt, oogt ondernemend en lijkt de accelererende cultuur volkomen te accepteren en mee te doen met de culturele eis om mee te gaan. Nee-zeggers zouden vervelende chagrijnen zijn, die niet vooruit te branden zijn of altijd maar dwars willen liggen en bang voor iets nieuws zijn.

Maar ‘ja’ komt óók vaak voort uit angst. We denken dat we minder aardig worden gevonden als we ‘nee’ zeggen, of dat we niet het maximale uit onszelf halen en iets missen. Het is onmenselijk als je geen ‘nee’ zou mogen zeggen. Het zou absurd en slaafs zijn om alles maar te omarmen. ‘Ja’ is een dogma, schrijft Brinkmann, dat mensen reduceert tot bedienden die de opdracht kunnen krijgen om overal naartoe te gaan en alles te doen. ‘Alleen als je “nee” kunt zeggen, ben je een rijp persoon met een zekere mate van integriteit’, stelt hij. Want als we ‘nee’ kunnen zeggen, laten we zien dat er bepaalde waarden zijn die we belangrijk vinden en die we bereid zijn te verdedigen wanneer ze in het gedrang komen. Het is niet voor niets dat het eerste ‘nee’ van een kind een heel belangrijke stap is naar zelfstandigheid en individualiteit.

Je moet leren dat je ego niet de sleutel in bezit heeft voor de essentiële gedachten over hoe je je leven moet leven.

Wat dan wel? Cultiveer twijfel. Leer om vriendelijk en met een glimlach nee te zeggen. Begin met: ‘Daar wil ik graag over nadenken.’ Bij twijfel is het beste antwoord meestal nee. Als je niet twijfelt, denk dan na of het niet beter is om te twijfelen. Zeg alleen ‘nee’ als er een goede reden voor is. Bedenk dat twijfel een groot maatschappelijk nut heeft, juist in tijden waarin kennis snel verandert in dogma’s en waarin polarisatie toeneemt. Wie weet, hoeft niet te luisteren; wie twijfelt, geeft betekenis aan het perspectief van een ander. Twijfel kweekt openheid en begrip voor verschillende zienswijzen en de wereld.

4. Onderdruk je gevoelens

We moeten werken aan onze ‘emotionele intelligentie’, want in de moderne ‘gevoelssamenleving’ zouden we verloren zijn als we onze gevoelens wegstoppen. Om ‘authentiek’ te zijn, moeten we uitdrukking geven aan onze gevoelens, of die nu positief of negatief zijn. Maar gedragen we ons niet als een klein kind als we voortdurend onze gevoelens uiten? Is het niet een teken van volwassenheid als we leren om niet meteen te schreeuwen als we gefrustreerd zijn?

Misschien zijn we ons gevoel voor beschaafdheid en hoffelijkheid kwijtgeraakt. Het verlies van deze omgangsvormen leidt ertoe dat we telkens het risico lopen ons gekwetst te voelen. Laten we daarom niet overdrijven, ook niet in ons taalgebruik. Als je zegt dat je iets als leverpastei ‘haat’ of er juist van ‘houdt’, maken we geen onderscheid meer met de zaken die we écht haten of waar we écht van houden. Zelfbeheersing helpt om zaken in perspectief te zetten. Want veel zaken waarover we ons opwinden, boos maken of die we juist prijzen zijn uiteindelijk tamelijk onbeduidend. Het leven is te kort voor al die gekkigheid. Daarom moeten we leren de gevoelens die onze gemoedsrust verstoren te onderdrukken.

[su_row]
[su_column size=”1/2″]

Wat dan wel? Leer je gevoelens te beheersen, vooral de negatieve, en weet wanneer je ze moet onderdrukken. Kies waardigheid boven authenticiteit. Veel ouders proberen te voorkomen dat hun kinderen schuld of schaamte voelen; ga daar niet in mee. Juist deze gevoelens leiden een kind in een moreel universum. Immers, door schuld te voelen, beseffen we dat we morele acteurs zijn met verantwoordelijkheid voor onze handelingen.

Door schaamte zien we onszelf door de ogen van een ander, zodat we een oordeel kunnen vellen over wie we zijn en wat we doen. Laat je niet meeslepen door je gevoelens. Het is niet verkeerd om emoties betekenis toe te kennen, maar we moeten ervoor waken om ons gevoelsleven ongeremd te beleven.

[/su_column]

[su_column size=”1/2″]

[/su_column]
[/su_row]