De creatieve computer

Toen de schaakcomputer Deep Blue van IBM in 1997 de schaakgrootmeester Garry Kasparov versloeg, slaakte de mensheid een gefrustreerde zucht. Het zat er al een tijdje aan te komen, we moesten – helaas – erkennen dat computers met zelf-denkende software beter zijn dan het menselijk brein. Die frustratie kwam niet voort uit het feit dat schaken een moeilijk spel is, maar er zijn meer schaakbewegingen te maken dan er atomen in het universum zijn. Dat soort saai, ingewikkeld rekenwerk laten we graag aan computers over. We zuchtten, omdat we een – tot dan toe – unieke menselijke eigenschap niet langer alleen aan mensen bleek voorbehouden.

Schaken is namelijk ook creatief. In een schaakspel zijn persoonlijkheden zichtbaar. Schaakgrootmeesters zoals Kasparov of Bobby Fisher hebben een ‘stijl’ en een aantal van hun beroemde spellen kan worden omschreven als ‘mooi’ of zelfs ‘elegant’. Het zal u dan ook niet verrassen dat Kasparov niet blij was met zijn verlies, hij beschuldigde de computer zelfs van valsspelen. De computer had een compleet onverwachte schaakbeweging gemaakt waardoor Kasparov dacht dat hij te maken had met een grotere intelligentie. Hij meende zelfs dat het helemaal geen programma was, maar een andere schaakgrootmeester. Maar helaas voor Kasparov verloor hij simpelweg omdat Deep Blue beter de zetten kon analyseren en verder zetten kon doorrekenen dan hij. De machine was niet intelligenter of creatiever. Deep Blue kon gewoon beter fouten vermijden. De mensheid moest een toontje lager zingen. Schaken, zo bleek, hoeft niet mooi of elegant te zijn en hoeft niet creatief te zijn. Althans, niet als je wilt winnen.

Centaurs

Ondanks de aanvankelijk wat onsportieve reactie van Kasparov – hij noemde Deep Blue een ‘wekker van tien miljoen’ – bleef hij tegen computers spelen. In 2003 speelde hij meermaals gelijk tegen de opvolgers van Deep Blue en bleef de wereld van schaakcomputers doorontwikkelen. Maar ook de schaakwereld maakte een kleine revolutie door. Kasparov speelt inmiddels niet alleen meer tegen computers, hij speelt mét computers. Dit nieuwe spel heet ‘geavanceerd schaken’, waarin mensen samenwerken met computerprogramma’s en andere hybride teams die ook wel ‘Centaurs’ worden genoemd. De mensen behouden daarbij strategische controle over het spel, maar de computers herinneren de zetten en berekenen welke zetten strategisch het slimst zijn.

‘Ook de schaakwereld maakte een kleine revolutie door.’

Hierdoor zijn menselijke, tactische fouten vrijwel geheel uit het spel verdwenen. Kasparov omschreef in een podcast uit 2017 het gebruik maken van een schaakcomputer als ‘het hebben van een computerpartner’. Hij hoeft zich nooit zorgen te maken over een tactische blunder. De computer kan namelijk tot wel vijf zetten vooruit de gevolgen van elke beweging voorspellen, en wijst dan ook meteen op mogelijke uitkomsten en tegenzetten. Vijf zetten vooruit – dat zijn honderd biljard mogelijke stellingen – die we anders misschien zouden hebben gemist. Volgens Kasparov kunnen mensen, als het rekenwerk voor ons geregeld is, zich richten op strategische plannen in plaats van berekeningen. Hij stelt: ‘Menselijke creativiteit is zelfs nog belangrijker onder die omstandigheden.’

Daarmee vertaalt hij perfect wat vrijwel ieder aspect van de menselijke creativiteit en sportiviteit de laatste twintig jaar heeft doorgemaakt. ‘Centaurs’ komen voor in elk vakgebied en in elke hobby. We noemen ze misschien anders, maar ze zijn alomtegenwoordig. Volgens Kasparov heeft de introductie van kunstmatige intelligentie in het schaken de schoonheid van het spel juist verhoogd. Hij beredeneert dat de afwezigheid van berekeningen juist ‘ruimte maakt voor creativiteit op het hoogste niveau’. Anderen menen juist dat te veel creativiteit in het schaakspel ten koste gaat van de schoonheid van de strategie.

Vandaag de dag werken de spelers van deze nieuwe vorm van schaken met geavanceerde schaakprogramma’s die een database van miljoenen schaakspellen en -bewegingen gebruiken en soms ook andere, menselijke samenwerkingen gebruiken. Die teams verslaan met gemak zelfs de beste schaakgrootmeesters en andere, simpelere schaakprogramma’s. De beste centaurteams van vandaag de dag zijn de amateurschakers die het beste zelflerend schaakalgoritme hebben geschreven. Centaurspellen zijn prachtig om naar te kijken. Het spel is van de hoogste kwaliteit en de ‘ruis’ die ontstaat omdat iemand een menselijke fout maakt is veel minder aanwezig. Tactische blunders zijn vrijwel onmogelijk. Een centaurspel is schaken, zoals schaken bedoeld is. Of natuurlijk, zoals tegenstanders van geavanceerd schaken betogen: ‘een stressvolle en oneerlijke wedstrijd’.

Verbeterde schoonheid

Ook u bent een centaur. Vrijwel alles wat we in ons dagelijks leven tegenkomen is ‘verbeterd’ door computers. Elke foto die u maakt met uw telefoon wordt in de paar millisecondes tussen het drukken op de knop en het vertonen op uw beeldscherm stilletjes verbeterd met behulp van algoritmes. De documenten die u op de computer schrijft worden verbeterd met behulp van de spellingschecker en de reclame-modellen zijn eerst onder het digitale strijkijzer doorgegaan. Ook het leven is vrij van ruis gemaakt. Musici klagen al jaren steen en been over het feit dat zangers niet meer kunnen zingen, omdat het computerprogramma AutoTune de valse noten eruit haalt. Dat doet overigens denken aan de klachten die ze hadden toen aan het begin van de jaren zeventig de synthesizer werd geïntroduceerd. Maar ook jongeren zijn lang niet altijd blij met verbeterde werkelijkheden. Hun klacht is dat de online verkering niet lijkt op de foto of soms zichzelf compleet voordoet als een ander. Daar is zelfs een nieuwe term voor: catfishing. Wie kan zich nog een leven voorstellen waarin creativiteit niet getransformeerd is door de introductie van computers en hun optimalisatieslagen? Een van de grootste veranderingen is te vinden in de fotografie. Vroeger was er behoorlijk wat technische kennis nodig om een mooie foto te maken. Tegenwoordig is dat vrijwel geheel vervangen door automatisering. Sluitertijd, diafragma, ISO-waarde, wat zijn dat?

‘Moeten we beter nadenken over wat we verbeteren?’

Wie is er trouwens recent nog naar een muziekoptreden geweest waar het publiek de artiest níét filmde? De digitale verandering bij optredens, maar ook exposities en voorstellingen is misschien zelfs wel groter voor het publiek dan voor de artiest. Zowel de kunstcriticus als de gewone bezoeker van exposities maakt inmiddels gebruik van zoekmachines en filters als zij bepalen voor welke musea ze in de rij willen staan. Een leuk nieuw restaurantje wordt ons aangeraden door Facebook, niet uw collega. Google en Wikipedia en meer gespecialiseerde websites zoals IMDB en Iens.nl kunnen ons vooraf vaak al vertellen of dat ene boek, liedje of die film de moeite waard is. We gebruiken computers zelfs om voor ons te bepalen wat mooi is en met welke woorden we die schoonheid omschrijven. Netflix suggereert op basis van een interesse in documentaires en mode meteen de film Iris (2014). Het systeem doet dat omdat het leerde wat de kijker ‘goed’ vindt, dankzij de ‘duimpjes omhoog’ en de hoeveelheid reuring die deze documentaire op social media losmaakte. Mensen passen hun verwachtingen aan op basis van die feedbacklus. Ze gaan op zoek naar kanalen en plekken waar anderen hun interesses delen en blijven die mensen volgen. Tegenstanders, critici en andere negativiteit bereiken hen niet meer. Dat is waarom de democraten zo verbaasd waren dat Trump gekozen werd. Algoritmes zijn inmiddels zo slim dat Google inmiddels, op basis van miljoenen geanalyseerde mailgesprekken, een voorstel kan doen voor een reactie op een mail.

De verlengde geest

Het is normaal geworden dat creativiteit en algoritmes samenwerken, we verwachten het zelfs. Hoe zouden we bijvoorbeeld een dansrecensente nog los kunnen maken van haar gepersonaliseerde algoritmes die bepalen hoe ze haar notities opslaat, met wie ze over voorstellingen praat, hoe ze door het internet browset en welke filters er op haar Facebook- en Instagrampagina worden toegepast? Dit is wat filosofen ‘de verlengde geest’ noemen. Al in 2009 omschreef de website lifehacking.nl hoe het werkt: ‘als ik mijn mobieltje verlies, verlies ik een deel van mijn leven’. Daarmee bedoelen zij dat de herinneringen, gedachtes en meningen opgeslagen liggen op een plek voorbij de eigen geest, in algoritmisch aangestuurde objecten, databases en netwerken. Toen hadden die plekken nog nauwelijks een naam, inmiddels heten ze smartphone, Facebook en Clouds. Zonder die externe denk-apparaten zou de recensente niet de vrouw zijn die ze nu is. Niet alleen in pragmatische zin, omdat ze minder goed en efficiënt zou zijn in haar werk, maar ook in de bio-fysieke zin. Onze hersenen passen zich namelijk aan aan de gereedschappen die we gebruiken. Zo hebben de taxichauffeurs in Londen een vergrote hippocampus, zodat ze de kaart van Londen beter voor zich kunnen zien. Mensen die alleen maar op hun GPS vertrouwen, hebben juist een significant kleinere hippocampus. Kinderen die alleen maar achter hun beeldscherm zitten, kunnen zich aanzienlijk slechter concentreren. Maar diezelfde techniek maakt het mogelijk dat doven kunnen horen!

De verlengde geest is inmiddels ook een ruimte voor collectieve herinneringen, gezamenlijk denken en samenwerking bij het vormen van een mening. Online bestaat een netwerk van critici en boekrecensenten, maar in die groep zitten niet alleen de ‘beoordelaars’. Die groep bestaat uit ook uit de dansers, hun vrienden en familie, hun volgers, de producent, het theater en alle hashtags, links en referenties. Ze komen allemaal op een geheel nieuwe manier samen in een weefsel van culturele conversaties. We rekenen op onze vrienden en sociaal netwerk om ons te vertellen wat we moeten denken van nieuwe creatieve werken. Dat proces van inschatten en delen steunt op algoritmische filters die gemaakt zijn om zoveel mogelijk aandacht te trekken en daarmee veel verkeer en dus winst te genereren.

Onze gehele culturele horizon wordt gevormd door de filtermechanismes van onze nieuwsfeeds, inbox en zoekresultaten. Die mechanismes worden gevormd door onze collectieve reacties op stimuli, waarmee we een collectieve mening van wat mooi is vormen met elke klik en aankoop die we doen. Het onmiddellijke gevolg voor de creativiteit is dat we meer technische kunde in onze gereedschappen bouwen. Het is moeilijker om te bepalen welke zanger goed is en welke alleen zuiver zingt met dank aan AutoTune. Daardoor neemt de schijnbare gemiddelde kwaliteit van zangers toe. Er bestaan zelfs algoritmes om scripties van opmerkingen te voorzien of de kledingkeuze van mensen te bekritiseren. Daarmee verandert de manier waarop we schoonheid zien. Hoe onderscheiden we écht goed van een steeds perfecter wordend gemiddelde?

De meesten reageren hier op met rebellie. Stop alle simulaties en hou op met verbeteren en perfectioneren! De-installeer Facebook, scherp de privacyinstellingen van uw computer aan en blijf zelf op zoek gaan naar andere meningen. Maar betekent dat ook dat we geen digitale camera’s meer moeten kopen? Moeten we oogkleppen opzetten als we over straat willen? Moeten we ons helemaal losmaken van de digitale samenleving? Kan dat wel? Of moeten we beter nadenken over wat we verbeteren? Een realistische weergave hoeft helemaal niet te worden verbeterend. Als negentig procent van de vrouwen cellulitis heeft, hoeft dat er niet af gephotoshopt te worden. Als het uiterlijk van een zanger blijkbaar belangrijker is dan zijn zangkwaliteiten, laat hem dan ook vals zingen. Als Kasparov beter kan schaken dan een amateur, laat hem dan ook winnen.

Misschien had de Amerikaanse science-fictionauteur Bruce Sterling wel gelijk toen hij het idee naar voren bracht om een ‘nieuwe esthetiek’ in het leven te roepen. Deze kunstvorm eert de groezelige, avant-garde kant van pixels. Zijn nieuwe esthetiek levert beelden op van kunstig gecreëerde fysieke vormen van acht bit grafische kunst en gigantische prikbordprikkers die op skeuomorfische wijze de afbeeldingen op onze computerschermen nabootsen. Deze probeersels in het namaken van machines vormen in zichzelf een rebellie tegen de esthetische beperkingen van computers.

Verrassing

Achter deze inspanningen om het normale functioneren van de ‘computercultuur’ te verstoren, schuilt een diepere creatieve behoefte. Waar we het meest naar snakken, als het op cultuur aankomt, wat we meer dan wat dan ook belonen, is verrassing. Het urinaal van Marcel Duchamp, het gebruik van perspectief in de schilderkunst en de ‘stroom van bewustzijn’ als verhaaltechniek zijn allemaal creatieve doorbraken om de impact van die werken te vergroten. Ze shockeren ons zo zeer, dat we daarna de wereld met andere ogen bekijken. Moderne schrijvers gebruiken daarom ook vaak metaforen van explosies en uitbarstingen. Het is de reden dat kunst zo’n lange en gecompliceerde verwikkeling kent met oorlog. We hebben kunst nodig om ons te verrassen zodat we de wereld kunnen opblazen, zodat scheuren in het oppervlak ontstaan en zodat nieuwe zaken worden blootgelegd.

Computers zijn daar niet goed in. Algoritmes kunnen geweldig goed doorrekenen op basis van oude informatie, maar ze kunnen de menselijke creativiteit niet eens nabootsen als het aankomt op radicale, interessante gedachtensprongen. Ze zijn vooral goed in het vinden en nabootsen van verrassende inhoud en niet in het zelf maken van die inhoud. Platformen zoals Facebook of het ‘interessantheidsquotient’ van fotodatabase Flickr kunnen wel een soort verrassing meten, maar alleen de soort die gebruik maakt van informatie én schoonheid. De hashtag ‘#verrassing’ is makkelijker te snappen voor het algoritme dan alleen een gek plaatje. We delen memes (het woord voor een, vaak grappig, concept dat zich snel via internet verspreidt) omdat ze onverwachts zijn. Ze maken gebruik van de onwaarschijnlijke relatie tussen verrassing en humor. Het is veelzeggend dat veel hedendaagse memes nog maar weinig taal omvatten (dat is makkelijker te volgen voor algoritmes), waardoor er een soort schaduweconomie is ontstaan in het verrassingselement.

Verrassing is iets dat van mensen zal blijven. Althans, op de korte termijn. Het is immers iets eigenaardigs. Ons gevoel voor onvoorspelbaarheid werkt zo vreemd, dat random gebeurtenissen soms voorspelbaar lijken. Tegelijkertijd zijn we ook kieskeurig over welke vernieuwende zaken ‘tellen’ als het aankomt op verrassing. Dat onderscheid zou wel eens kunnen zijn wat we bedoelen met schoonheid. Hoeveel artikelen van kunstcritici en boekrecensenten komen niet neer op ‘dit werk is voorspelbaar’? Nieuwigheid is noodzakelijk, maar niet voldoende om verrassing te doen ontstaan. Schoonheid gaat verder dan alleen maar willekeurigheid en onvoorspelbaarheid. Als dieren zoeken we patronen, we zoeken niet alleen naar begrijpelijk gedrag, maar ook naar signalen en voortekenen. We zoeken verhalen over de wereld die zorgen dat we de werkelijkheid gelijk kunnen trekken met de schoonheid van logica.

Creatief of creërend?

Een tijdje geleden werd op 1001gedichten.nl een gedichtje gezet: ‘Wie weet nu wat schoonheid is, en waar je het kunt vinden. Echte schoonheid zie je alleen, heel erg diep van binnen.’ In die twee korte zinnen ligt een wereld aan wijsheid verscholen. Er bestaat een toekomst voor menselijke schoonheid in de aanpassing, in het creëren van verrassing. Zolang we die schoonheid maar kunnen blijven ontdekken, ‘heel erg diep van binnen’. We blijven het krachtigst reageren op de creatieve stimuli die op de een of andere manier de samenstelling van onze hersenen veranderen. Daardoor zien we dingen letterlijk op een nieuwe manier. Soms kunnen computers dat ook bewerkstelligen. Zo werd David Cope beroemd omdat hij met behulp van een algoritme een klassiek muziekstuk wist te componeren dat verontrustend veel op Mozarts werk leek. In Nederland hoopt Anja Volk met behulp van een algoritme te ontdekken waarom sommige liedjes zo lang in ons hoofd blijven zitten. Toch is het telkens de menselijke schepper die de computer hanteert om een doorbraak te forceren en op de een of andere manier meer weet te maken dan de som der delen.

Het lijkt onvermijdelijk dat de huidige generatie van verrassende werken zal uitgroeien tot iets dat nóg afhankelijker is van computers. Daarmee treedt de creativiteit in de voetsporen van vele andere werkvelden en industrieën. Dat biedt ook kansen, grote kansen, voor de menselijke creativiteit onder invloed van steeds intelligenter, kundiger en mooier wordende computers. Om te kunnen overleven, maar ook om te gedijen. In dit tijdperk van algoritmes, moeten we een diep respect cultiveren voor de geletterdheid van algoritmes en het feit dat zij in staat zijn te ‘lezen’ wat het gevolg zal zijn van de computerinvloed op ons werk. Dat doen we niet zodat we die gevolgen kunnen vermijden maar om ze te begrijpen en om de algoritmes in staat te stellen ‘betere mensen’ te worden. We moeten ons bezinnen op de computers die onze culturele grammatica veranderen. Onze alomtegenwoordige smartphones, sensoren en platformen die meer dan een paar nieuwe zelfstandige naamwoorden zijn in onze uitoefening van cultuur. Er ontstaan nieuwe werkwoorden en grammaticale relaties. Sommige zijn inmiddels al zo ingesleten dat we niet eens meer nadenken over wat het – algoritmisch gezien – betekent om iets te googelen. In zijn werk over Instagram suggereert mediakenner Lev Manovich dat verspreiding van smartphonecamera’s meer betekent dan alleen het feit dat fotografie makkelijker is geworden. Het verandert wat fotografie betekent. Waar voorheen tien foto’s per jaar werden gemaakt, zijn dat er nu tien per uur. We beginnen de wereld te bekijken door de lens van algoritmische filters. Jongeren passen hun leven aan zodat ze de perfecte selfie kunnen maken en definiëren schoonheid als iets dat ‘waardevol’ genoeg is om geliket te worden door hun friends. Wat zou er met hun hersenen gebeuren?

Algoritmische geletterdheid

Met andere woorden, digitale platforms veroorzaken een verschuiving in wat er op creatief gebied allemaal mogelijk is. Het is bijvoorbeeld inmiddels mogelijk, zelfs bijna zonder enige moeite te doen, om een code te schrijven die geluid omzet in kleur. Wij zien in eerste instantie alleen maar programma’s en computerscriptjes, maar dat is slechts de oppervlakte. Daaronder gaat de mogelijkheid tot eindeloos hercombineren schuil, waarmee prachtige aaneenschakelingen van creatieve oorzaak-gevolgrelaties mogelijk zijn. Ze maken gebruik van dezelfde universele ideologie die maakt dat Silicon Valley steeds verder uitbreidt naar het culturele leven. Het is allemaal data, van dna tot stappentellers en van super snelle aandelenhandel tot vloggen. Meer aspecten van ons culturele leven zijn toegankelijk geworden voor algoritmes, maar andersom geldt dat ook. Artiesten kunnen nu kunst maken van de aandelenmarkt of uit de straling die onze smartphones uitzenden: kunst die verrassend, vernieuwend en ook algoritmisch ‘berekend’ is. Alleen al om die reden werkt kunst emanciperend. Eindelijk kunnen we de gevolgen van de algoritmecultuur in beeld brengen en accepteren. Verrassing brengt ons naar de deur. Maar pas als de neuronen hun nieuwe plek hebben gevonden, nadat we gezien hebben wat we eerder niet konden zien, opent de deur en beginnen er pas echt interessante dingen te gebeuren.

De rol van kunst bij het ontstaan van nieuwe vormen van leesbaarheid, van geletterdheid, is cruciaal voor mensen die door de oceaan van algoritmes proberen te zwemmen. De diepte van die oceaan beginnen we pas echt te zien als we gebruik maken van metaforen, analogieën en creatieve interpretaties. Soms lijkt het wel alsof de enige manier waarop we de gevolgen van algoritmes kunnen behappen, is als ze onze culturele ruimte betreden.

Bevreemdende werkelijkheid

Neem nou DeepMind van Google. Dat is een zelfleverend algoritme dat zichzelf leerde om computerspellen te spelen. Het werd beroemd omdat het het uiteindelijk een mens in het spelletje Go wist te verslaan. DeepDream, het neefje van DeepMind, richt zich op het herkennen en zichtbaarder maken van gezichten in afbeeldingen. Toen dat programma in juli 2015 voor het publiek beschikbaar werd gingen kunstenaars er vrijwel onmiddellijk mee aan de haal. Zij vroegen het programma vijftig keer om een foto te scannen en ‘verbeteren’ en wisten daarmee bijna psychedelische en betoverende beelden te maken.

‘We hebben nu meer dan ooit creatieve kunstenaars nodig.’

De menselijke creativiteit is altijd al een reactie geweest op bevreemdende werkelijkheden. Alleen de specifieke onderwerpen veranderen. Nederlandse kunstenaars hoeven het gekke taboe van naaktheid of oorlog niet meer te doorbreken. Wat ons nu bevreemd, zijn codes en programma’s en hoezeer ons leven verweven is geraakt met algoritmes. De creatieve reactie op algoritmes streeft dan ook twee zaken na. Ten eerste wil kunst het menselijk vermogen tot verrassing en de ontvankelijkheid voor verrassingen verhogen. Ten tweede maakt het de behoefte aan nieuwe algoritmische geletterdheid duidelijk. Kunst moet kunnen concurreren met de enorme verschuiving in perspectief die we nu doormaken. De uitdaging voor de creativiteit gaat verder dan alleen wennen aan algoritmes. Uiteindelijk zou het wel eens uit kunnen draaien op een uitdaging in overleven op intellectueel gebied, als het geen fysiek overleven is.

De bijzondere kloof die we moeten gaan overbruggen is er een waarbij onze gereedschappen net zo veranderlijk en kneedbaar zijn als wijzelf. Onze algoritmische systemen bekijken ons, leren van ons, net zoals wij van hen leren. Er ontstaat een complexe dans van intenties, verwachtingen, creativiteit en verschijningen op basis van het individu, algoritmes en de sociale en technische structuren die ze omvatten. Dat is tegelijkertijd angstaanjagend en adembenemend. We hebben nu meer dan ooit creatieve kunstenaars nodig om een toekomst, waarin samenwerking tussen mens en de vreemde afspiegeling van onszelf mogelijk is, begrijpelijk te maken. Schoonheid is altijd al een ruw landschap geweest waarin we de pragmatische werkelijkheid afmeten langs de onmogelijke standaarden van de wereld zoals wij vinden dat hij zou moeten zijn. Computers lopen daar parallel aan, geworteld in de onmogelijke schoonheid van abstracte wiskunde en symbolische systemen. Als die twee samenkomen moeten wij de schepper blijven, zodat onze hersenen niet de schepping worden van onze eigen schitterende machines.