Angst is een goede raadgever

Mijn hele leven lang citeer ik al de oneliners van mijn oma. ‘Vertrouwen komt te voet en gaat te paard’, leerde ik bijvoorbeeld van haar. En ‘Wie het kleine niet eert, is het grote niet weerd’. Vijfentwintig jaar voordat ik promoveerde op angstaanvallen hoorde ik haar al zeggen dat angst een slechte raadgever is. 

DOOR: BRAM BAKKER

Toen ik promoveerde op die angstaanvallen had ik niet veel met angst, dacht ik destijds. Ik wilde psychiater worden en daar hoorde een promotieonderzoek over paniekaanvallen bij. Zelf had ik nooit last van angst, maar ik voelde wel verwantschap met de mensen die deelnamen aan mijn onderzoek. Ook raakte ik steeds meer gefascineerd door hun angstklachten. Deze deelnemers aan mijn behandelstudie kregen medicatie of cognitieve therapie en de pillen werkten soms wonderwel, zonder dat ik ooit heb begrepen bij wie, wanneer en waarom.

Alle therapeuten op onze angstpoli geloofden dat je beter cognitieve therapie kon inzetten, want dat zou volgens hen een échte verandering teweegbrengen en daardoor een veel duurzamer effect hebben dan iets slikken. De theorie achter de cognitieve therapie was in de kern heel simpel: bij een angstaanval denk je dat je doodgaat of gek wordt, maar dat is niet waar. De angst die je voelt is niet rationeel, dus als je leert om goed na te denken over de ‘angstsensaties’ in je lichaam zakt de angst vanzelf. Je denkt bijvoorbeeld dat de hartkloppingen die je ervaart de voorbode zijn van een dodelijk hartinfarct. Maar dat is irrationeel, want hartkloppingen zijn geen symptoom van een infarct, je bent 25 jaar en hebt nul risicofactoren omdat je niet rookt, geen overgewicht hebt en veel sport. De ‘echte’ verklaring van je hartkloppingen ligt in dit voorbeeld in het praktische feit dat je niet hebt ontbeten en te veel zwarte koffie hebt gedronken. De cognitieve therapie was dus eigenlijk kort door de bocht een uitwerking van het door mijn oma verkondigde gezegde dat angst een slechte raadgever is.

‘Angst is een natuurwet, het heeft een functie.’

Het eerste beetje twijfel over deze theorie sloop bij mij binnen toen ik op een wetenschappelijk congres hoorde dat mensen met een paniekstoornis (ook wel ‘cardiofobie’ genoemd) gemiddeld tien jaar eerder overlijden dan mensen die vergelijkbaar aan hen zijn maar geen angstaanvallen hebben. En dan overlijden ze ook nog eens vaak aan een hartaandoening.

Maar dan voelen ze dus toch iets dat ertoe doet, dacht ik. Maar nog steeds geloofde ik niet dat een paniekaanval een nuttige functie zou kunnen hebben. ‘Vermijd vooral geen situaties die je eng vindt, want dat compliceert de kwaal alleen maar,’ adviseerde ik dan ook stellig aan mijn patiënten (zo noemde ik mijn angstige medemensen toen nog). ‘Want als je situaties uit de weg gaat dan heb je niet alleen een paniekstoornis maar ook nog agorafobie.’

Ik heb zelf nooit onverwachte angstaanvallen gehad, maar na mijn vijftigste ontdekte ik geleidelijk aan wel mijn angsten die ik tot dan toe altijd dapper had ontkend omdat jongens immers ‘flink moeten zijn’ (en meisjes ook natuurlijk, maar vroeger werd dit iets minder dwingend verordend). Ik voel me tegenwoordig angstiger dan ooit. Gelukkig niet doorlopend en ook hele dagen niet, maar ik schrik best vaak. Wat doe ik verkeerd denk ik in zo’n geval ineens, of ik vraag me af waarom ik me gespannen voel of wil vluchten uit de situatie waarin dat gebeurt. Ik leer die angstige gevoelens steeds beter begrijpen. Ik heb daarbij ontdekt dat angst voor afwijzing geen rare gedachte maar vooral een ziekmakend gevoel is en dat kritiek me misselijk kan maken en me het fysieke verlangen bezorgt om ter plekke in het niets te verdwijnen. Ook heb ik geleerd dat ik wel met woorden terug kan slaan als ik me bedreigd voel, maar dat ik me daar niet echt beter van voel. En dat afwijzing een eng gevoel in je lichaam maar geen vreemde gedachte is.

Zo’n kwart eeuw na haar overlijden kan ik niet anders dan mijn lieve oma toch ongelijk geven: angst is wél een goede raadgever. Het brengt je namelijk niet verder als je je angst ontkent of krampachtig probeert te doen alsof het er niet is. ‘Been there, done that.’ Het is namelijk een natuurwet: angst heeft een functie. En natuurlijk kan het zo zijn dat je angst zo groot wordt dat je van een medemens (al dan niet een professional) hulp nodig hebt. Vermijding zie ik nog steeds niet als een aanbeveling, maar ik geloof inmiddels oprecht dat je de angsten die je in jezelf tegenkomt het beste welkom kunt heten en zelfs moet omarmen: wat komen jullie me vertellen? Ik wil het weten, want als ik mijn gevoel begrijp verandert dit gevoel. Zo nader ik de dag dat ik niet meer bang ben. ‘Angst is een goede raadgever.’ •

Dit is een hoofdstuk uit het boek Oud zeer van ex-psychiater, schrijver en columnist Bram Bakker. Hij is te gast tijdens een gespreksavond die wij organiseren op 16 maart 2023.

Oud zeer is verkrijgbaar in de webshop van Optimist magazine.