Waarom we het mis mogen hebben

Het is nooit leuk om verbeterd te worden, op je vingers getikt, terwijl je écht dacht iets zinnigs te verkondingen. Wat als ik je vertel dat we het nog veel vaker mis hebben dan we denken, maar dat dit niet aan ons ligt? Niet aan mij in ieder geval.

DOOR: SARA KEE

Als tiener had ik er een handje van stellige beweringen te doen. Als twintiger ook. Wanneer ik dat deed, ging het niet per se over zaken die van groot belang waren. Zo herinner ik me een zonnige dag in het park waar ik mijn vrienden bezwoer dat er jaarlijks 150 mensen om het leven komen door vallende kokosnoten. Levensgevaarlijk die dingen, je kon nog beter een leeuw tegenkomen. ‘Waar heb je dat vandaan?’ vroeg iemand. Geen ongebruikelijke vraag als je een boude bewering doet, doch reuze irritant want hoewel ik ergens over die kokosnoten gehoord of gelezen moest hebben, was ik vergeten waar. Maar dat ging ik natuurlijk niet zeggen. Gelukkig had ik een strategie voor lastige vragen: nog stelliger van leer trekken. ‘In elke natuurdocumentaire hoor je over die kokosnoten.’ ‘David Attenborough himself heeft bijna door eentje het leven gelaten.’ Meestal werkte deze strategie en als het eens niet werkte, was het jouw woord tegen het mijne. Ik kon eigenlijk niet verliezen.

‘Wetenschap heeft de mensheid meer te bieden dan waarheid.’

Ik zou graag zeggen dat het met de jaren verworven wijsheid was die me deze manier van communiceren deed herzien, maar die eer komt Google toe en de smartphones die we ineens altijd bij ons hebben. Ook in het park. De 150 kokosnoten waren mijn eerste ‘feit’ dat ‘ge-debunked’ werd. Hoeveel dodelijke kokosnoten er per jaar dan werkelijk vallen heb ik niet onthouden, wel hoe pijnlijk het is om zwart op wit in het ongelijk gesteld te worden.

Mijn beste vriend mag het sinds die dag graag even opzoeken wanneer ik een weetje opdis dat ik ergens voorbij heb horen komen. ‘Mensen zeggen maar wat’ is zijn motto. En zo is het. Je hoeft niet eens de kantjes ervan af te lopen om af en toe de plank volledig mis te slaan. Wat gisteren waar was, kan vandaag achterhaald zijn. Bestaat er eigenlijk wel in steen gebeitelde waarheid?

Nieuw paradigma

Er is een wereldwijde industrie die waarheid nastreeft als haar eindproduct: de wetenschap. Met bloed, zweet en tranen pogen wetenschappers de mysteries van het universum te ontrafelen. Toch moet wie iets ontdekt heeft er rekening mee houden dat zijn ‘waarheid’ na verloop van tijd incorrect of incompleet zal blijken. Het tijdelijke karakter van waarheid wordt zelfs gezien als een van de fundamenten van de wetenschap.

Dat hebben we te danken aan Thomas Kuhn, die in 1962 met de hypothese kwam dat wetenschappelijke revoluties niet geleidelijk, maar sprongsgewijs plaatsvinden. Hij noemde zo’n sprong een paradigmaswitch. Een paradigma is een denkkader, groot en veelomvattend, dat bepaalt hoe we de werkelijkheid waarnemen. Bijvoorbeeld ‘de aarde is plat’. Zeker als een paradigma lange tijd functioneert, hebben we nauwelijks meer in de gaten dat het een aanname betreft. Die vanzelfsprekendheid komt in het gedrang wanneer anomalieën opdoemen: observaties die niet rijmen met een platte aarde. Waarom kun je verder zien vanaf een hoge toren dan op de grond? In een rivaliserend paradigma – de aarde is rond – worden dezelfde feiten op andere wijze geïnterpreteerd: de curve van het aardoppervlak maakt dat objecten achter de horizon verdwijnen, dus als je hoger staat, dan is de horizon net wat verder weg. Het nieuwe paradigma verklaart niet alleen huidige fenomenen beter, maar biedt ook toepassingen voor toekomstige problemen. Zo bedacht de wiskundige landmeter Gauss een methode om de kromming van de aarde te meten, die later door Einstein werd gebruikt toen hij met de kromming van tijd bezig was.

Wetenschap heeft de mensheid meer te bieden dan waarheid. De wetten van Newton zijn nog heel nuttig om de valsnelheid van een kokosnoot uit te rekenen, terwijl ze in de ruimte vervangen zijn door het paradigma van de relativiteitstheorie. Dat dit nieuwe paradigma de definitieve waarheid bevat is op zijn beurt onwaarschijnlijk en toch functioneert het als fundament voor velerlei modellen en theorieën, bijvoorbeeld over de beweging van atomen. Waarheid is voor wetenschappers blijkbaar geen vereiste om vooruitgang te boeken. Waarom zou het dat voor ons, gewone stervelingen, dan wel zijn?

Neem risico

Dit is natuurlijk geen pleidooi voor schreeuwend je gelijk halen over dodelijke kokosnoten. Wanneer ik luister naar iemand die eens even vertelt hoe het zit – ook als dertiger ben ik nog vaak genoeg zelf diegene – verbaas ik me erover waar we onze overtuiging vandaan halen. Neem alleen al dit artikel. Hoe kan ik in een kleine duizend woorden recht doen aan zoiets veelomvattends als de wetenschap of de waarheid? Hopelijk is die vrijpostigheid me vergeven als ik je zeg dat ik al mijn beweringen terugneem: het waren slechts stappen op een ladder die we achter ons weg kunnen trappen nu we boven zijn. Het enige waar het mij om ging, is dat Kuhn ons met ‘paradigma’ een woord heeft gegeven om de tijdelijkheid van waarheid te benoemen. Oftewel, dat je ergens zeker van bent, betekent niet dat het waar is.

Wat moeten we daarmee? Aangezien ons wereldbeeld van aannames aan elkaar hangt, moet je bijna een beetje gek zijn om nog iets durven te beweren. Je zou er het zwijgen toe kunnen doen, of altijd eerst een zoekmachine consulteren voor je je aan een bewering waagt. Wel een beetje saai. Liever pleit ik voor risico’s nemen, voor weten dat je betoog vol rammelende gaten zit en toch een poging wagen om misschien niet in je woorden, maar ergens daartussen een flintertje waarheid te raken. En ik denk – als je nog iets van deze notoire on-waarheidverkondiger wilt aannemen – dat je daarin het meeste succes hebt als je jezelf niet al te serieus neemt. •

[su_box title=”” box_color=”#AF0728″ radius=”0″]
Sara Kee werd opgeleid tot filosoof, maar ontwikkelde zich tot literaire activist. In haar recente fictiebundel Patiënt Hero reflecteert ze middels zes apocalyptische verhalen op de gevaren en kansen van de moderne tijd.

Meer informatie: www.sarakee.nl. [/su_box]