Zelf doen helpt bij afscheid

Caitlin Doughty is een bijzondere vrouw. Niet alleen vanwege haar opvallende, ravenzwarte haar, haar collectie opgezette dieren of haar universitaire graad in middeleeuwse geschiedenis. Ze valt vooral op door de wijze waarop ze haar beroep als uitvaartondernemer uitoefent: ze wil zo min mogelijk doen. Haar bedrijf is gestoeld op de gedachte dat we de dood te klinisch hebben gemaakt. We zouden veel meer zelf moeten doen rond de uitvaart van een naaste. Dat is goed voor onze beleving, onze portemonnee én het milieu.

Caitlin Doughty schreef een controversieel boek: Smoke Gets in Your Eyes and Other Tales From the Crematory (Rook komt in je ogen en andere verhalen uit het crematorium). Hierin gaat ze tot in detail in op het reilen en zeilen van het crematorium waar zij als jonge vrouw haar carrière begon en de vele nieuwe ervaringen die ze daarna op uitvaartgebied opdeed.

In tegenstelling tot wat je zou verwachten van een boek met zo’n titel is het niet onsmakelijk of luguber. Door haar nuchtere toon en humoristische manier van schrijven maakt ze de dood en de uitvaart onverwacht toegankelijk. Taboes worden bespreekbaar. De sluier van wat er achter de schermen met een overledene gebeurt is opgetild. En zo griezelig is dat niet.

Ze verwoordt haar visie: ‘Ik denk dat steeds meer mensen het gevoel krijgen dat onze huidige uitvaartindustrie niet meer werkt. Het past niet bij wie we bij leven waren. Toen ik jong was zorgde mijn moeder elke dag voor mij. En als zij sterft kan je er op rekenen dat ik er ben om voor haar te zorgen. Ooit ga ook jij iemand verliezen van wie je houdt. Of dat nou je moeder, je partner of zelfs je kind is. De keuzes die je dan maakt zijn de jouwe, maar ik hoop dat je betrokken bent bij de uitvaart.’

Levensgevaarlijk

Haar werk in het crematorium blijkt de opmaat naar een opleiding tot uitvaartondernemer waarin zij alle ins en outs rond de uitvaart leert. Ook het balsemen van lichamen wordt aangeleerd. Een praktijk die zij inmiddels afwijst. Sterker nog, Doughty bepleit de ‘groene uitvaart’: ‘Balsemen zorgt er voor dat de ontbinding van het lichaam tijdelijk wordt uitgesteld. Daartoe wordt het lichaam ontdaan van bloed en andere vloeistoffen en via de aderen wordt een cocktail van formaldehyde, verf en andere chemicaliën ingebracht. Het is de formaldehyde die het grootste probleem vormt. Deze stof is namelijk licht ontvlambaar, geur- en kleurloos en kankerverwekkend.’ Uit diverse onderzoeken van het National Cancer Institute (VS) blijkt dat uitvaartondernemers, die deze procedure uitvoeren, een verhoogd risico op ziektes zoals leukemie en ALS lopen. ‘Dat zijn ziektes die zich ontwikkelen over langere periodes. Maar ook op de korte termijn krijgen zij last van oogirritatie, eczeem en luchtwegproblemen. Zwangere vrouwen mogen de procedure überhaupt niet uitvoeren.’

De vraag rijst waarom dit dan nog zo vaak wordt gedaan? Het antwoord voor grote gedeeltes van Noord-Amerika en veel Europese landen luidt: omdat het zo hoort. Er zijn zelfs gebieden waar men het zo normaal vindt, dat mensen denken dat het verplicht is. Met name gebieden waar in vroeger tijden veel oorlog is geweest in verre landen – zoals de VS –, balsemen hun overledenen. Het was de enige manier om afscheid te nemen van een nog min of meer intact lichaam, nadat deze duizenden kilometers over land of zee moest afleggen naar de nabestaanden. Er ontstonden ondernemingen in de zorg voor de gesneuvelden. Zij hadden er belang bij dat mensen het vergaan onacceptabel gingen vinden. En hun marketingcampagnes hebben gewerkt. Er is een industrie ontstaan waar jaarlijks miljarden in omgaan. Zelf voor onze doden zorgen? Ondenkbaar!

Doughty: ‘Inmiddels zijn er formaldehydeloze formules beschikbaar voor diegenen die staan op deze praktijk. Maar veel uitvaartondernemers wijzen de “groene alternatieven” af. Die zijn zo gewend geraakt aan de perfect geconserveerde lichamen dat ze “groen” niet goed genoeg vinden. Daarbij accepteren ze dus de gezondheidsrisico’s voor zichzelf.’

Als de overledene er oké mee is en de balsemer ook, wat is dan het probleem?

De formaldehyde blijft na de begrafenis niet in het lichaam. Zodra het lichaam ontbindt, dringt de formaldehyde door in de grond en in het grondwater. In 2015 werd dat in een stadje in Noord-Ierland zelfs zo’n groot probleem dat er een landelijk schandaal losbarstte. Via het grondwater kwam de formaldehyde in lokale moerassen en rivieren, waardoor het ook in drinkwater terecht kon komen. Een lokale uitvaartondernemer noemde het indertijd ‘een groter probleem dan asbest’.

‘Zelf wassen en aankleden is met een beetje hulp heel goed te doen.’

Terwijl Doughty dit probleem overdacht stuitte zij op een ander punt. Waarom zijn we eigenlijk zo bang voor de ontbinding? Is het niet een prachtige gedachte om weer deel van de aarde te worden? We omringen het gebalsemde lichaam met een kist en om die kist heen zit vaak een betonnen kluis die weer omringd is met aarde. Het Bijbelse ‘tot stof vergaan’ is nauwelijks mogelijk onder die omstandigheden. Bovendien is de interactie met het lichaam tussen het moment van overlijden en het moment van de uitvaart nauwelijks aanwezig. We hebben de uitvaartzorg bijna geheel uitbesteed. De uitvaartondernemer haalt het lichaam op, wast en balsemt het, kleedt en kapt het, legt het in de kist en dan is er misschien nog een uurtje de mogelijkheid om het lichaam te zien. Aanraken durven we vaak niet, uit angst voor… wat eigenlijk?

‘Er is niets engs aan een overledene’, verklaart ze. ‘Zelf wassen en aankleden is met een beetje hulp heel goed te doen. Ook is er geen enkele verplichting om voor duizenden euro’s een kist te kopen. In tegenstelling tot wat mensen vaak denken is de overledene ook niet besmettelijk. Als we hem of haar bij leven met blote handen konden aanraken, kan het ook na de dood. Het is niet nodig om te balsemen of enorme lagen make-up te gebruiken om een lichaam “toonbaar” te maken.’

De regie terug

Doughty besloot daarop niet alleen de groene uitvaart te promoten, maar ook de doe-het-zelf uitvaart. Zij richtte, samen met een handjevol gelijkgestemden The Order of the Good Death (Orde van de Goede Dood) op. Het leidend principe achter deze orde is het in staat stellen van de stervende of gestorvene zelf de regie te nemen over de uitvaart. De orde leert nabestaanden bijvoorbeeld hoe ze het lichaam na het overlijden kunnen verzorgen en biedt faciliteiten om het lichaam in de periode tussen het overlijden en de begrafenis of crematie thuis te houden; net zoals dat in de duizenden jaren voor de twintigste eeuw ook ging. Ook voorlichting speelt een belangrijke rol binnen de orde.

Op hun website citeert de orde de antropologen Metcalf & Huntington: ‘De meerderheid van de sterfgevallen vindt nu plaats in een zorgomgeving waar de waarschijnlijkheid van herstel wordt volgehouden tot vlak voor het overlijden. Daarna wordt het lichaam prompt verwijderd en meegenomen door gespecialiseerde mensen en zonder hulp van de nabestaanden. Zij kunnen hun naaste pas onder speciale omstandigheden en na veel polijsten zien. Vaak lijkt het tegen die tijd alsof hij of zij slaapt.’ Juist op dit gebied voorziet de orde een revolutie.

‘We kunnen grootser denken over de toekomst van de dood.’

Door de gehele menselijke geschiedenis zijn er specifieke religieuze, culturele en lokale regels geweest voor wat er met en voor een overledene moet worden gedaan. De oude Egyptenaren mummificeerden, de Romeinen cremeerden en de Wari’ in Brazilië aten de doden op. In de laatste twintig à dertig jaar is de wereld tot een globale maatschappij verworden waar we niet langer hoeven te leven en sterven in één dorp. We hoeven niet te geloven wat onze ouders geloofden. Plotseling kunnen we zelf kiezen welke rituelen we met en voor onze doden verrichten. We kunnen grootser denken over de toekomst van de dood. Want hoe we leven is hoe we sterven. Daarom zet de orde iedereen in de schijnwerper die hier mee bezig is. Van een designer van speciaal biologisch afbreekbare lijkwades tot een professor die de hitte van het crematorium wil gebruiken voor de verwarming van huizen en zwembaden. Ook belichten ze andere vormen van begrafenis of crematie zoals watercrematie of de Tibetaanse luchtbegrafenis. Veel van die vormen zijn wettelijk nu nog niet toegestaan, maar de orde hoopt dat in de toekomst men zelf mag kiezen wat er met zijn of haar lichaam gebeurt.

Met behulp van haar orde richtte Doughty daarom haar eigen uitvaartonderneming op: Undertaking LA. In de korte tijd sinds de oprichting is haar bedrijf dé plek geworden voor mensen die een groene uitvaart willen. Bij Doughty treffen we geen super-de-luxe kisten of extravagante urnen. In plaats daarvan heeft ze bamboe kisten en rieten manden die makkelijk afgebroken worden in de natuur. Ze weet alles van natuurbegraafplaatsen en alternatieven voor de standaard begrafenis of crematie. Vaak neemt ze de overledene niet eens mee naar haar rouwcentrum. Thuis wast zij, samen met de familie of met vrienden het lichaam en legt ze het lichaam op een klein, mobiel koelelement. Zo wordt het vergaan ook even uitgesteld, zonder dat balsemen nodig is. De haren en eventuele make-up worden gedaan door mensen die weten hoe de overledene dat altijd al droeg. De industriële make-up, die de uitvaartbranche traditioneel gebruikt om het gezicht kunstmatig van kleur te voorzien, blijft achterwege.

Ook de instrumenten die traditioneel worden gehanteerd om mond en ogen gesloten te houden zijn uit den boze. Het lichaam ziet er dus niet uit alsof het slaapt, maar is herkenbaar dood. Doughty is van mening dat daar niets mis mee is. ‘De naasten zien nu dat het lichaam verandert en dat helpt ze bij het afscheid nemen. Er is een transitieperiode waarin niet alleen hun geliefde maar ook zijzelf langzaam klaar raken om de gestorvene terug te laten keren naar de aarde.’

De een z’n dood

Een bijkomend voordeel van een dergelijke uitvaart zijn de kosten. In de VS geven veel mensen kapitalen uit aan hun uitvaart. De kosten voor het balsemen en opbaren, de kist en de bloemen, het vervoer en de kosten voor de begrafenis of crematie en alle andere zaken eromheen lopen al gauw in de duizenden euro’s. Een gemiddelde uitvaart in de VS kost tussen de zeven en achtduizend dollar. Maar het is gemakkelijk enkele tienduizenden uit te geven. Armere families staan voor de onmogelijke keuze af te zien van een afscheid of failliet te gaan. Zo niet bij Undertaking LA. Hier kost een basiscrematie 995 dollar en het duurste pakket waarin alles uit handen wordt genomen kost ongeveer 2500 dollar. Zelfs de kisten gemaakt van materialen zoals zeegras, bamboe en onbehandeld riet kosten niet meer dan 1300 dollar. Urnen worden gemaakt van maismeel, zoutkristal of ongebleekt papier en kosten tussen de 46 en 400 dollar. Alle materialen zijn biologisch afbreekbaar en lossen in water op.

Inmiddels is Doughty verworden tot een beroemdheid in haar veld. Ze wordt zowel gehaat als geliefd. De meer traditionele uitvaartondernemers in het overwegend christelijke Amerika verguisden haar om haar mening. Anderen maakten haar uit voor ketter. Haar standpunt bedreigt de bedrijven die grote winsten boeken op de kwistige, met goud beklede en met fluweel gevoerde kisten. Dit zijn de (voornamelijk) mannen die op basis van een bonussysteem de gesprekken met families in de rouw aangaan over hun uitvaartwensen. Hoe meer de familie uitgeeft, hoe meer ze verdienen. Mede hierdoor konden excessen zoals het schandaal rond het Amerikaanse Tri-State Crematory – waar de lichamen in en rond het pand maanden na hun vermeende crematie nog werden gevonden door de politie – ontstaan.

Door het vele geld dat in de branche te verdienen valt, worden misverstanden bewust in de hand gewerkt. Nabestaanden worden soms zelfs voorgelogen over de verplichting te balsemen, het feit dat zij de overledene niet mogen zien en zelfs of zij verplicht zijn van de diensten van de uitvaartondernemer gebruik te maken. Die leugens kunnen verteld worden omdat we te weinig weten van de uitvaart. Onze angst voor de dood maakt dat we ons er niet in willen verdiepen. Daarom is Doughty aan haar volgende queeste begonnen. Een taak die zij death acceptance (acceptatie van de dood) noemt. Ze schreef een tweede boek, From Here to Eternity – traveling the world to find the good death, gaf diverse TED Talks en breidde haar succesvolle YouTubekanaal uit.

Keuzes

Haar methode is dus educatie. Op de voor haar zo kenmerkende, laagdrempelige manier vertelt ze over de diverse rituelen die ze tijdens haar wereldreizen heeft meegemaakt. Ze vertelt over beroemde lijken zoals die van Lenin, Evita Pérron en de heilige Sint Camillas. Ze beantwoordt vragen die niemand durft te stellen. Waarom stinkt een mausoleum niet? Wat gebeurt er met een prothese of pacemaker bij een crematie? Is het waar dat een lichaam na de dood nog beweegt? Doughty neemt haar publiek mee in haar liefde voor de doden. Ze vertelt met gloedvolle passie over bijzondere begraafplaatsen en uitvaarten die haar raakten en kent daarbij geen taboes.

Een spelletje ‘raadt de onvergankelijke heilige’? Op haar YouTubekanaal. Een gedetailleerde beschrijving van die ene keer dat de crematie van een obese vrouw verkeerd liep? In haar boek. Zelfs de introductie van haar TED Talk begon ze met de woorden: ‘Als ik dood ben wil ik dat mijn lichaam opgebaard ligt op een plek waar dieren mij kunnen opeten.’ Dit alles dient als opening tot dialoog.

‘Er is een prachtige realiteit te vinden als je jezelf toestaat dicht bij de dood te staan.’

Doughty wil haar eigen visie op de uitvaart niet opdringen. Ze wil simpelweg dat iedereen nadenkt over zijn eigen dood, plannen maakt en dat bespreekt met zijn of haar naasten. Dat ze daarnaast ook uitvaartonderneemster is, lijkt een middel om haar doel te bereiken. ‘De mensen voor wie we dit mogelijk maken voelen zich gesterkt. Ja, ze besparen een boel geld, maar veel belangrijk is dat het de teneur van hun rouw verandert. Er is een prachtige realiteit te vinden als je jezelf toestaat dicht bij de dood te staan. Onze voorouders wisten dat, en het is tijd voor ons om dat te herontdekken.’