De kracht van geweldloosheid

Bijna dertig jaar geleden schreef dominee Martin Luther King zijn ervaringen op naar aanleiding van het geweldloos verzet van de negers in het Zuiden van de Verenigde Staten tegen de blanke overheersing. Kings gedachtengoed staat nog altijd recht overeind. Wie negers en blanken vervangt door Palestijnen en Israeliërs, katholieke en protestantse Noordieren, Sikhs en Hindoes en Tamils en Singhalezen, leest een hartverwarmende visie voor de vreedzame strijd van de minderheid voor gerechtigheid.

Martin Luther King | 8 mei/juni 1996 issue
Indien de Amerikaanse negers en andere slachtoffers van onderdrukking zouden toegeven aan de verleiding om geweld te gebruiken in de strijd voor de vrijheid, zal aan toekomstige generaties een periode van hopeloze verbittering ten deel vallen en onze voornaamste erfenis aan hen zal een eindeloos durende zinloze chaos zijn. Geweld is niet de weg. De weg die openstaat voor een onderdrukt volk dat zijn vrijheid nastreeft is de weg van het geweldloos verzet. Het beginsel van het geweldloos verzet poogt de waarheden van de beide tegenstellingen – berusting en geweld – met elkaar in overeenstemming te brengen met vermijding van de uitersten en de immoraliteit die beide aankleven. De mens die geweldloos verzet pleegt is het in zoverre eens met degeen die berust dat men zich niet met fysiek geweld tegen zijn tegenstander keert, maar hij bewaart het evenwicht doordat hij het met de geweldpleger eens is dat er weerstand moet worden geboden. Hij vermijdt het geen weerstand bieden van de eerste en het gewelddadig verzet van de laatste. Met geweldloos verzet behoeft geen enkele persoon of groep zich te onderwerpen aan enig onrecht terwijl evenmin iemand zijn toevlucht behoeft te nemen tot geweld om enig onrecht ongedaan te maken.

Het komt mij voor dat dit de methode is die de acties van de neger in de huidige crisis in de rassenverhoudingen moet leiden. Door middel van geweldloos verzet zal de neger in staat zijn zich op te werken tot die hoogte dat hij verzet pleegt tegen het onrechtvaardige stelsel met naastenliefde in zijn hart voor degenen die zich aan dat stelsel bezondigen. De neger moet zich met alle krachten, hartstochtelijk en onverbiddelijk inspannen om zich het volwaardig burgerschap te verschaffen maar hij mag geen gebruik maken van minderwaardige methoden om dat te verwerven. Hij mag het nooit op een akkoordje gooien met leugens, boosaardigheid, haat of vernietiging. Bij geweldloos verzet is de neger ook in staat alle mensen van goede wil in te schakelen bij zijn strijd voor gelijkwaardigheid. Dit probleem is niet enkel en alleen een rassenprobleem van negers tegenover blanken. En in laatste instantie is het niet eens een strijd tussen mensen maar een spanning tussen recht en onrecht. Het geweldloos verzet keert zich niet tegen de onderdrukkers maar tegen de onderdrukking. Onder zijn banier scharen zich de gewetens, niet de verschillende rassen.

Indien de neger het door hem gestelde doel van integratie wil bereiken, moet hij zich organiseren in een strijdvaardige geweldloze massabeweging. Deze drie elementen zijn alle onmisbaar. De beweging voor gelijkheid en gerechtigheid kan slechts succes hebben indien zij zowel een massaal als een strijdvaardig karakter heeft; de hinderpalen die moeten worden overwonnen vereisen beide. De geweldloosheid is een gebiedende noodzaak om ten slotte een gemeenschap te bewerkstelligen. Een massabeweging van een strijdvaardige geaardheid die niet tegelijkertijd de geweldloosheid is toegedaan, kan gemakkelijk leiden tot een conflict dat op zijn beurt een voedingsbodem biedt voor anarchie. De daadwerkelijke steun van gelijkgezinden en sympathie van degenen, die niet voor hun mening durven uitkomen, wordt geremd door de dreiging dat een en ander tot een bloedbad zal leiden. Deze reactie is anderzijds een aanmoediging voor de oppositie om te dreigen met en haar toevlucht te nemen tot geweld. Indien echter de massabeweging alle geweldpleging verwerpt en tegelijkertijd vastberaden afstevent op haar doel, zullen – indien het tot geweldpleging mocht komen – de tegenstanders onomstotelijk de aanstichters en bedrijvers daarvan moeten zijn. Bovendien hebben degenen die de geweldloosheid bepleiten een magnetische aantrekkingskracht voor het grote publiek terwijl degenen die gebruik maken van geweld in letterlijke zin ontwapend worden doordat zij de stemming volkomen tegen zich krijgen.

Slechts door een geweldloze benadering van het probleem kan de blanke gemeenschap worden verlost van haar angsten. Een door schuldgevoelens gekwelde blanke minderheid verkeert in angst dat de neger – indien hij ooit de macht in handen zou krijgen – zonder enige zelfbeheersing en meedogenloos wraak zal nemen voor alle in de loop der jaren ondergane onrecht en wreedheid. Het is te vergelijken met een vader die zijn zoon voortdurend mishandelt. Op zekere dag heft die vader zijn hand op om de zoon te slaan om slechts tot de ontdekking te komen dat die zoon nu even groot is als hij zelf. De vader wordt plotseling bang – bang dat de zoon gebruik zal maken van zijn pas verworven lichaamskracht om zijn vader alle klappen die hij in het verleden heeft opgelopen te vergelden. De neger, die eens als een hulpeloos kind is geweest, is nu in politieke, culturele en economische zin volwassen geworden. En tal van blanken zijn bang voor vergelding. Het is nu aan de neger om hun te tonen dat zij niets hebben te vrezen, dat de neger begrijpt en vergeeft en genegen is het verleden te vergeten. Hij moet er de blanke van overtuigen dat al wat hij nastreeft is gerechtigheid – zowel voor hem zelf als voor de blanke. Een massabeweging die de geweldloosheid betracht is aanschouwelijk onderwijs in gedisciplineerde macht, een demonstratie voor de blanke gemeenschap dat indien zulk een beweging maar sterk genoeg is, zij haar macht creatief in plaats van wraakgierig zou gebruiken.

De geweldloosheid kan vat krijgen op de mensen waar de wet dat niet kan. Wanneer de wet gedrag regelt, speelt zij slechts een zijdelingse rol bij de bewerking van de publieke gevoelens. De toepassing van de wet is op zich zelf een vorm van vreedzame overreding. Maar de wet heeft daarbij hulp nodig. De rechtbanken kunnen bevel geven tot desegregatie van de openbare scholen. Maar wat kan worden gedaan om de angst weg te nemen en de haatgevoelens, de geweldpleging en alle onredelijkheid die zijn opeengehoopt rond de integratie van de scholen, om het initiatief uit handen te nemen van door rassenhaat bezeten volksmenners, om eerbied op te wekken voor de wet? Want ten slotte is het toch zo, dat als de wetten moeten worden gehoorzaamd, de mensen de overtuiging moeten hebben dat zij juist zijn.

Hier manifesteert zich de geweldloosheid als de fundamentele vorm van overreding. Het is de methode die de rechtvaardige wet wil doen naleven door een beroep te doen op het geweten van de fatsoenlijke grote meerderheid die door verblinding, angst, trots of onredelijkheid hun geweten in slaap hebben gesust. Hij die geweldloos verzet pleegt kan zijn boodschap in de volgende eenvoudige bewoordingen samenvatten: wij willen een rechtstreekse actie voeren tegen het onrecht zonder af te wachten of andere instanties iets doen. Wij willen niet gehoorzamen aan onrechtvaardige wetten of ons onderwerpen aan onrechtvaardige praktijken. Wij willen dit op vreedzame wijze, openlijk en met opgewektheid doen omdat het ons doel is om te overtuigen. Wij hebben de middelen van geweldloosheid tot de onze gemaakt omdat wij ons een gemeenschap ten doel hebben gesteld die in vrede is met zich zelf. Wij willen trachten te overtuigen met onze woorden, maar indien onze woorden tekort schieten, willen wij pogen te overtuigen met onze daden. Wij zullen altijd bereid zijn om te praten en te pogen om tot een redelijke schikking te komen, maar wij zijn bereid tot lijden indien zulks nodig is en zelfs om ons leven in de waagschaal te stellen om te getuigen van de waarheid zoals wij die zien.

De weg van geweldloosheid houdt de bereidheid in om te lijden en zich opofferingen te getroosten. Hij kan de gevangenis betekenen. Indien zulks het geval is moet degeen die verzet pleegt bereid zijn de gevangenissen te vullen. Hij kan zelfs betekenen de fysieke dood. Maar indien de fysieke dood de prijs is die een mens moet betalen om zijn kinderen en zijn blanke broeders te bevrijden van een nimmer aflatende dood van de geest, dan zou niets verlossender kunnen zijn.

Hoe kan de neger zich het best verdedigen tegen daden van geweld? Zijn enige verdediging bestaat daaruit dat hij elke daad van barbaarsheid, onwettigheid, wreedheid en onrechtvaardigheid jegens een afzonderlijke neger tegemoet treedt met het feit dat honderd andere negers zich in zijn plaats zullen stellen als potentiële slachtoffers. Telkenmale als een negeronderwijzer wordt ontslagen omdat hij gelooft in integratie, moeten er duizend anderen klaar staan om van een zelfde standpunt te getuigen. Indien de onderdrukkers een bomaanslag plegen op het huis van de neger omdat hij zich verzet, moet hun het besef worden bijgebracht dat zij – om de opkomende vloedgolf van negermoed te keren – de huizen van honderd anderen zullen moeten bombarderen en zelfs dan nog zal het tevergeefs zijn. Wanneer de onderdrukker zich tegenover deze dynamische eenheid, dit verbazingwekkende gevoel van eigenwaarde, deze bereidheid om te lijden en deze weigering om terug te slaan ziet geplaatst, zal hij tot de ontdekking komen – zoals dat met onderdrukkers altijd het geval is geweest – dat zijn eigen barbaarsheid hem de das omdoet. Als hij, besmeurd met het bloed van zijn broeder, voor de wereld en zijn God moet treden zal hij zijn zelfvernietigende bloedbad stopzetten.

De Amerikaanse negers moeten het zo ver brengen dat zij tot hun blanke broeders – met een parafrase op de woorden van Gandhi – kunnen zeggen: ‘Gelijk jullie in staat bent iemand te doen lijden, zo zullen wij – op gelijke wijze – in staat zijn dat lijden te doorstaan. Wij zullen jullie lichaamskracht tegemoet treden met onze zielskracht. Wij willen jullie niet haten maar wij kunnen niet tegen ons geweten in gehoorzamen aan jullie onrechtvaardige wetten. Doe ons aan wat je wilt, wij zullen jullie onze naastenliefde betonen. Pleeg bomaanslagen op onze huizen en bedreig onze kinderen; stuur jullie gepuntmutste geweldplegers binnen onze gemeenschappen en sleur ons ergens naar de kant van de weg, sla er op los en laat ons halfdood liggen en nog gaat onze naastenliefde naar jullie uit. Maar wij zullen jullie langzaam maar zeker overwinnen omdat wij in staat zijn het lijden te doorstaan. En door onze vrijheid te verwerven zullen wij zozeer appelleren aan jullie hart en geweten dat wij tegelijkertijd ook jullie genegenheid zullen winnen.’

Zin voor de werkelijkheid noopt mij te zeggen dat tal van negers het moeilijk vinden om de weg van geweldloosheid te volgen. Sommigen zien er het nut niet van in; anderen beweren dat zij noch de kracht noch de moed kunnen opbrengen om zich bij zulk een massademonstratie van geweldloze actie aan te sluiten. Gelukkig is echter het succes van deze methode niet afhankelijk van het feit of zij algemeen wordt aanvaard. Een paar negers in elke gemeenschap, die de geweldloosheid onvoorwaardelijk zijn toegedaan, kunnen ten minste honderden anderen overreden om de geweldloosheid te betrachten en dienen als morele kracht die het sluimerende nationale geweten moet wakker schudden. Thoreau had zulk een creatieve minderheid in gedachten toen hij zei: ‘Dit weet ik wel, indien slechts duizend, indien slechts honderd, indien slechts tien mannen die ik met name zou kunnen noemen – indien slechts tien eerlijke mannen – wat zeg ik, indien slechts een enkel eerlijk man in de staat Massachusetts op zou houden slaven te houden en zich daadwerklijk zou moeten losmaken uit de collaboratie en deswege zou worden opgesloten in de gevangenis, dan zou dit de afschaffing van de slavernij in Amerika betekenen. Want het doet er niet toe van hoe geringe betekenis het begin ook mag schijnen, wat eenmaal goed wordt gedaan, is voor eens en altijd’.

Mahatma Gandhi heeft nooit meer dan honderd onvoorwaardelijke aanhangers gehad. Maar met deze kleine groep volstrekt toegewijde volgelingen had hij geheel India in zijn ban en door een meesterlijk hanteren van de geweldloosheid tartte hij uitdagend de macht van het Brits imperium en verwierf hij de vrijheid voor zijn volk. Deze methode van geweldloosheid zal niet op zeer korte termijn wonderen verrichten. De mensen komen niet gemakkelijk los van hun vastgeroeste begrippen, hun vooroordelen en hun onredelijke opvattingen. Als de niet-bevoorrechten om vrijheid vragen, reageren de bevoorrechten eerst met verbittering en verzet. Zelfs indien de eisen zijn vervat in termen die alle geweld uitsluiten, dan nog is de eerste reactie dezelfde. Nehru heeft eens de opmerking gemaakt dat de Britten nooit zo boos waren als toen de Indiërs hen weerstonden zonder geweld te plegen, dat hij nooit zo van haat vervulde ogen had gezien als die van de Britse troepen die hij de andere wang toekeerde toen zij hem sloegen met lange, met ijzer beslagen stokken. Maar het geweldloos verzet bracht tenminste een verandering teweeg in de geesten en harten van de Indiërs, hoe ontoegankelijk die Britten zich dan ook toonden. ‘Wij wierpen onze angst van ons af,’ zegt Nehru. En het slot van het lied was dat de Britten India niet alleen de vrijheid gaven maar vervuld werden van een nieuw respect voor de Indiërs. Tegenwoordig bestaat er een op volstrekte gelijkwaardigheid gebaseerde wederzijdse vriendschap tussen deze beide volkeren binnen het Gemenebest.

De geweldloze benadering van een probleem brengt geen onmiddellijke verandering teweeg in het hart van de onderdrukker. Eerst beroert zij de harten en zielen van degenen die haar zijn toegedaan. Zij geeft hun een nieuw gevoel van eigenwaarde; zij roept reserves aan kracht en moed te voorschijn waarvan zij zelf niet wisten dat zij ze bezaten. En ten slotte bereikt zij ook de tegenstander en beroert zijn geweten dusdanig dat de verzoening een feit wordt. Ik opper deze wijze van aanpak van de moeilijkheden omdat ik van mening ben dat het de enige manier is om een verbroken gemeenschap te herstellen. Gerechtelijke uitspraken en federale machtsorganen kunnen van onschatbare waarde zijn om de desegregatie tot stand te brengen. Maar desegregatie is slechts een gedeeltelijke – zij het noodzakelijke – stap naar het doel dat wij in laatste instantie pogen te verwezenlijken. Desegregatie zal de wettelijke slagbomen doorbreken en het persoonlijke contact tussen de mensen teweegbrengen. Maar er moet iets gebeuren dat hart en ziel zal beroeren van degenen die in contact met elkander komen. Niet omdat de wet zulks voorschrijft maar omdat het natuurlijk en juist is. Met andere woorden, ons doel is in laatste instantie gericht op een integratie die wezenlijke groepsvermenging betekent en persoonlijk contact zonder onderscheid van ras. Slechts door middel van de geweldloosheid kan dit doel worden bereikt, want de geweldloosheid draagt als vrucht verzoening en vorming van de ware gemeenschap.

Het wordt duidelijk dat de neger nog een periode van lijden te wachten staat. Hoe meer overwinningen er voor de burgerrechten worden behaald bij de federale gerechtshoven, des te meer boze hartstochten en diepgewortelde vooroordelen worden er gewekt. De berg staats- en stedelijke segregatiewetten is nog steeds niet omver gehaald. Nog steeds worden negers gearresteerd, wordt hun het leven zuur gemaakt op grond van plaatselijke verordeningen en worden er bomaanslagen gepleegd op hun huizen. Nog steeds worden er staatswetten uitgespeeld om integratie te omzeilen. De noodzaak van al dit lijden erkennend, bid ik dat de neger van deze nood een deugd zal maken. Lijden voor een rechtvaardige zaak wil zeggen als mens tot volle wasdom uitgroeien. Al was het maar om aan verbittering te ontkomen, moet de neger zich voor ogen houden dat de kwellingen die zijn generatie heeft te doorstaan de gelegenheid bieden om hem zelf en de Amerikaanse samenleving te veranderen. Indien hij om wille van de vrijheid in gevangenschap moet gaan, laat hem daar dan binnengaan – zoals Gandhi het zijn landgenoten voorhield – ‘zoals de bruidegom het bruidsvertrek betreedt’. Dat wil zeggen: een beetje bevend doch vol verwachting.

Geweldloosheid is een weg van nederigheid en zelfbeheersing. Wij negers praten heel wat over onze rechten en met recht. Wij verkondigen trots en fier dat driekwart van de volkeren van de wereld, gekleurde volkeren zijn. Wij hebben het voorrecht dat wij in onze generatie het machtige schouwspel van vrijheid en onafhankelijkheid kunnen zien zoals zich dat ontplooit in Azië en Afrika. Al deze dingen zijn in overeenstemming met de bestiering van de voorzienigheid. Wij moeten er echter voor zorgen dat wij ze in de juiste geest aanvaarden. Bij onze pogingen om de vrijheid te verwerven in Amerika, Azië en Afrika moeten wij niet proberen om met een sprong van de nadelige positie naar de voordelige over te wippen en aldus het recht omver te lopen. Wij moeten de democratie betrachten en niet pogen de ene tirannie te vervangen door de andere. Wij mogen ons nooit ten doel stellen de blanke te onderwerpen of te vernederen. Wij mogen ons niet laten verleiden tot een leer van zwarte suprematie. God stelt niet alleen belang in de vrijheid van de zwarte, bruine en gele mensen: God stelt belang in de vrijheid van heel het menselijk ras.

De geweldloze benadering geeft een antwoord op de veel omstreden kwestie van geleidelijkheid contra ogenblikkelijkheid. Enerzijds voorkomt zij dat men vervalt in een soort geduld dat een excuus is voor stil zitten en zich onttrekken, met als gevolg stilstand. Anderzijds bewaart zij de mensen voor onverantwoordelijke uitlatingen die alleen maar vervreemden zonder kans op verzoening en voor een haastig oordeel dat blind is voor de noodzaak van een maatschappelijk proces. Zij erkent de behoefte aan een daadwerkelijk streven naar het doel van gerechtigheid met verstandige zelfbeheersing en kalme redelijkheid. Maar zij erkent eveneens dat het immoreel is die beweging tegen te houden of door de knieën te gaan voor de handhavers van een onrechtvaardige status quo. Zij erkent dat sociale veranderingen niet van de ene dag op de andere dag kunnen plaats grijpen. Maar dat noopt tot voortgaan alsof de volgende dag die mogelijkheid wel zou bestaan. Door de weg van de geweldloosheid te kiezen worden wij niet verleid tot de psychische houding van overwinnaars. Wij mogen niet zelfvoldaan zijn. Op elke beslissing moet onze reactie er een zijn van begrip voor degenen die onze tegenstanders zijn geweest en met welwillende houding ten opzichte van de veranderingen welke de uitspraak voor hen met zich brengt. Wij moeten ons zo gedragen dat onze overwinningen de triomf betekenen van de goede wil in alle mensen – blanken en negers.